ALTIN 487,38
DOLAR 7,9701
EURO 9,4633
BIST 10,4074
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul 23°C
Sisli

Prof. Dr. Mehmet Şişman: Global finansal kriz kaçınılmaz

25.05.2020
168
A+
A-

Marmara Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden Prof. Dr. Mehmet Şişman, para gibisi varlıkların eridiği ve yeni kıymet yaratmanın zorlaştığı bu …

Marmara Üniversitesi İktisat Fakültesi’nden Prof. Dr. Mehmet Şişman, para gibisi varlıkların eridiği ve yeni kıymet yaratmanın zorlaştığı bu devrin 1929 Büyük Bunalımı sonrası iktisadına benzediğini söyledi.

Global finans buhranı yaşanacağı ikazında bulunan Şişman, “2020 unutulmak istenen bir yıl olacaktır. 2021 için resesyon mümkünlüğü da yüksek” diye konuştu.

Siyasetçilerin yerküredeki sivil topluluğun sesine kulak vermedikçe meselelerin artacağına işaret eden Prof. Şişman, Covid-19’un neoliberal iktisat siyasetine son bir darbe olacağını vurguladı. Aşı bulunsa dahi iktisatta kurtuluşun güçlükle olacağını ve buhranın devam edeceğine dikkat çeken Prof. Mehmet Şişman ile koronavirüsün global iktisada ve Türkiye’ye tesirlerini konuştuk.

NEOLİBERAL İKTİSAT SIYASETINE SON DARBE

* Neoliberal iktisat siyasetine son bir darbe olacak Covid-19 salgını. 2008 Global bunalımının devamı olarak görülebilecek ve ondan daha çokça tesirleri olduğu gözlenen bu kırılmada sarscovid2 virüsü bir tetikleyici öge tıpkı hengamda.

* Yerküre iktisadında istikrarlar zati bozuktu. Yekun kayıtlı yerküre geliri 85 trilyon olduğu biliniyor, bu meblağın yaklaşık 3 katı civarı borçlanma vardı.

* Yüklü olarak anaparanın kredi alakasıyla döndüğü salgının “ani duruş” tesiriyle borçluluğun ödeme sistemine darbe vuracağı ve bankaların bu yükü kaldıramayacağı malum. Bu nedenle gerek ABD Merkez Bankası (Fed) gerekse Avrupa Merkez Bankası adeta para saçtılar, yarışma tesiriyle sair devletlerin de değişik yollarla para arzını artırmasıyla tüm yerkürede 10 trilyona yakın para zerkedildi. Yerküre sistemi için bu para lakin kısa müddetli tesirler açısından küçük bir tesir yaratarak kredi sistemini ve finansın çökmesini önledi ya da geciktirdi.

* Sonbaharda aşının gelemeyeceği belirli oldu. Aralık sonu bile kesin olmayan aşı tarihi Yerküre Iktisadında üretim kesitindeki evvel talepdeki keskin düşüş kaynaklı meselelerin finansal bunalım için münasebetli ortam yaratacağını kestirmek kehanet olmasa gerek.

FİNANSAL BUHRAN KAÇINILMAZ

* Aniden bir ilaç tedavisi çıkmazsa ki çetin gözüküyor, bankacılık sistemi toplumsal ya da fizikî aranın nüfuz ettiği yerküre ekonomisindeki bankacılık takipteki kredi orantılarını daha da yükseltecektir. Bu da devletlerin bankacılık sistemini ayakta tutmak için verdiği uğraşlara karşın finansal buhranın kaçınılmaz hale gelmesine yol açabilir.

50 MİLYON YENİ İŞSİZ

* Global olarak covid-19 salgını; başta ABD’de 33 milyon olmak üzere 50 milyona yakın yeni işsizlik yarattı. ILO varsayımlarına nazaran isşizliğin haftalık 48 saat çalışan tam devirli işlerde 305 milyonu geçmesi bekleniyor.

Hakkaten çok önemli bir işsizlik dalgası bütün memleketlerde devletin iktisadın merkezine oturmasını Neoliberal pratikler nedeniyle gerçekleşen kişiselleştirmelerin kamulaştırmaya, oradan da yeni birikim rejimini oluşturmaya elverişli ortam yaratacağını öngörmek mümkün.

* Bunalımdan iktisadi büyüme manasında düşük olumlu büyümeyle çıkacak olan Çin, Hindistan ve sair uzak Asya devletleri arasındaki mevcut modül bileşen münasebetlerinin katlanarak artacağı görülebiliyor. Tayland, Endonezya ve vesair Uzak Asya devletlerinde Çin’in iktisadi ağına yakınlaşma ve ticareti oradan yönlendirme eğilimleri artacaktır.

TEKELCİ KONUM SÜRECEK

* Temel mallardaki üretimin değerini salgınla birlikte daha iyi idrak eden ABD, AB ve Japonya global hegemonya yarışında yarışmanın sertleştiği ve üretim ağlarının parçalanmasından çok, birleştiği yeni tekelci konumlarını koruyarak artı bedel yaratacaklardır.

* Memleketler arası yatırımların, turizmin gerilediği, hasebiyle havayollarının ehemmiyetinin azaldığı yeni bir periyoda giriyoruz.

ŞİRKETLERİN KARİZMASI ÇİZİLECEK

* Borsalarda yeni aşı ve ilaç haberleriyle tavan yapan şirketlerin karizması çizileceğe benziyor.

* Münhasıran yeşil teknolojiye yatırımın artması umudumuzu yeşerttiği kadar işsizliğin artması da bizi mutsuz edecek elbet.

* Monopollerin kendi hanesinin önünü süpürdüğü ve bu nedenle gelişmekte olan devletlere yeni varlık girişinin olmadığı üzere, kapital çıkışlarının arttığı bir devirdeyiz.

BÜYÜK BUHRAN DEVRI ÜZERE

* Basılan ya da saçılan dolar yahut para gibisi varlıkların eridiği ve yeni paha yaratmanın zorlaştığı bu devir, 1929 büyük bunalımı sonrası iktisadına benzetilebilir. Orada 1933 sonrası olan Merkez bankası genişlemesi, covid 19 da derhal geliştirildi.

* Fed yöneticisi Powel yüzde 25 işsizliğe kadar dayanırız diyor, zıddından okursak sonrası daha büyük çıkmaz. Şimdilik ABD işsizliği, Fed’in bilançosunu 4.7 trilyondan 6.75 trilyona çıkarmasına karşın, yüzde 14.7. Bu da bunalımın vadesini vakte yayıyor. Global iklim bunalımının sonuçları ve 2016 Paris muahedesinin güncellenmesi, ABD başkanlık seçiminde ya erteleme ya da Cumhuriyetçi partinin ağır yenilgisi beklenebilir.

BUNALIMIN MÜDDETI UZAYACAK

* 2008 buhranı sonrası anapara genişlemesiyle büyüyen ve 2018 den itibaren anamal çıkışıyla da daralan gelişmekte olan muhit ve yarı etraf devletlerindeki daralma kapitalizmin en derin sıkıntılarının buralarda yaşanacağının habercidir. Anamal birikim rejimi toparlanmak üzereyken gelen talep düşüşü ve emtia fiyatlarındaki gerileme sözkonusu memleketlerde bunalımın mühletini daha da uzatacaktır.

SİVİL TOPLULUĞA KULAK VERİLMELİ

* Siyasetçiler yerküredeki sivil topluluğun sesine kulak vermedikçe sorunlar artacaktır. Otorite değil, tolumun gereksinimi bunalıma cephe verdikçe umudumuz artar, aksi takdirde politik alan hukuksuzluğun dar koridorlarında daralmaya mahkum olur.

2020 UNUTULMAK İSTENEN BİR YIL OLACAKTIR

* Evvel İngiltere ve sonra da Japonya teknik olarak resesyona girdiler. ABD, Fransa, Almanya, İtalya (ve İspanya) üzere G7 memleketlerini gayri G20 memleketleri izleyecek ve 2020 unutulmak istenen bir yıl olacaktır.

* 2021 için resesyon mümkünlüğü da yüksektir bu koşullarda. Çünkü maske, teneffüs cihazı ve ilaç üzere temel mallarda bile kapitalist dağıtım mekanizmalarının atalet içinde olduğu ortaya çıktı. 100 modüle bölünen teneffüs cihazı montajlandığı memlekete yabancılaştı. İki ilaç firması bütün tedarik zincirini belirlemeye kalkışınca sıhhat kesim oldu ve yabancılaştı.

* Bu buhran sıhhatle iktisadın uzun vadeli olarak ne kadar da içiçe olduğu ve sıhhat iktisadının ama muaf ve kamusal mal ve hizmet olarak manalı olduğunu anlattı. Yerküredeki memleketler sıhhat yatırımlarında bu bilince nazaran hareket edecekler. * Tarıma ve ziraî teknolojilere yatırımı artıracak, bu da gayrı kesimlerin yatırımlardan aldığı behresi düşürecektir.

* Tüketim harcamaları çabucak yükselmeyeceği için üretim ya da yeni yatırımların gereksinime dönük olarak planlanması, sektörel orantısızlıkları artıracaktır.

YENİ PLANLAMA ANLAYIŞI KOŞUL

* Artık piyasanın kadir-i mutlak olduğuna dönük Neoliberal iktisat siyasetleri kapitalizme cihet vermek için inandırıcılığını ve bilimselliğini kesin olarak yitirmiştir. Tarımdan başlayarak, yeni planlama anlayışı tüm yerkürede yayılmadan sürdürülebilir büyüme sağlamak güçleşmiştir

EŞİTLİK VE HAYATIN PAHASI ÖNEMSENMELİ

* Sorun ne olursa olsun büyüme ve pastayı genişletme değil, hak ve özgürlükleri gözeten, ilmî pasta yapma prosedürlerini kullanarak üretmek, eşitliği ve hayatın bedelini kardeşçe özümsemektir.

* Bu salgının insan bilincinde oluşturduğu ve iktisada eği olacağını düşündüğüm en büyük artı kıymet; global işbirliğinin ve dayanışmanın bilhassa eğitim ve sağlıktan başlayarak kamusallaştırılması ve hukukun üstünlüğünü öne çıkarması, diğerlerinin hayat biçiminin, yoksulluğunun ve zenginliğinin herkesin ortak sorunu olduğunu bilinç dışından bilince çağırması oldu. Böylelikle “küresel iktisadi yabancılaşmanın” önüne geçebiliriz.

TÜRKİYE’DE SİSTEM AKSIYOR

* Türkiye Ekonomisi neoliberal globalleşmenin finansal tarafını 2000’lerde epey sahiplenerek büyüdü.

* 2018’den sonra çeşitli nedenlerle daralan inşaat dalı iktisattaki kredilerin de yavaşlamasına ve büyümenin aksamasına neden oldu. Üretimin gayri ortamlarından gelen varlığın inşaattaki kâr arayışı sürdürülemez boyutta artık.

* AVM, köprü, hastane imalatı kâr odaklı ve kredi-borç mekanizmasıyla döndüğünden ve talep olmadan yeni bedel yaratamadığından, sistem aksıyor. Covid-19 salgını olmadan iktisattaki kırılganlıklar biliniyordu.

* Üretimde devlet bankaları arcılığıyla gelen canlandırma teşebbüsünün akabinde gelen salgın, yurt içinde 3 trilyonu TL’yi geçen kredi hacmi ve dışarıya karşı yıl sonuna kadar ödenmesi ve çevrilmesi gerek dış borcu (168 milyar dolar) sorgulatmaktadır.

* Merkez Bankası rezervleri son doneye nazaran, altın hariç 20 milyar dolar ekside, altın dahil 6 milyar dolardır. Döviz kurundaki artışı durdurmak için Merkez Bankası yaklaşık 16 milyar dolar rezerv harcamış. Bu nedenle swap line hattından yararlanmak isteyen hükümete Fed olumlu cevap vermedi. Gayrı devletlerle görüşmeler var.

IMF İLE STAND-BY

* Çok yüksek dolar nemalarının konuşulduğu bir ortamda IMF’nin ucuz ve uzun vadeli kredisinin Türkiye’nin muhtaçlığına nazaran düşük olduğu (yaklaşık 9 milyar dolar) bu nedenle lakin stand-by (destekleme) ittifakıyla yeni kaynak yaratılabileceği biliniyor. Bu çeşit itilafların saydamlık üzere belirli koşullar taşıdığı Ankara’daki IMF bürosu tarafından da açıklanabilir.

* Salgın sonrası, son dört ayda 72 milyar bütçe açığıyla, sonrasında aylık yaklaşık 40 milyar bütçe açığı vererek mali genişleme gözlendi. Mali genişlemede 525 milyar TL’ye varan vergi indirimleri ve borç ertelemeleri gerçekleşti. Bu ölçü içinde yaklaşık 10.4 milyon ailenin üç ayda bir alacağı aylık 1000 lira nakdi yardım da var. Bu da aslında mali genişlemenin mahsusen kredi kanalından sağlanmak istendiğini göstermekte.

YURTTAŞA MARKET KARTI VERİLMELİ

* Aslında marketlere bildirerek Suriyeli göçmenlere yapıldığı üzere kart yüklemesi yahut çekle yapılacak hibeler, bunalım idaresinde mağduriyeti epeyce azaltabilir.

YABANCI KAPITAL KAÇIYOR

* Yabancı varlık salgından evvel de çıkış eğilimindeydi, bu eğilim artarak sürüyor. 1 trilyon liraya yaklaşan tahvil piyasasının gelgelelim yüzde 5.4 ü yabancı anaparada, borsada ise yabancı üleşi yüzde 50’lerin altına gerilemek üzere. Anamal piyasaları ihracatın düşüş suratının ithalattan ziyade olması ve turizm gelirlerinin çok düşmesiyle zorlanıyor.

* İşsizlik boyutu çok daha değerli. 133 milyara ulaşan işsizlik fonunun kaynak tahvilinde olması, buradan işsizlik ödemesi ve kısa çalışma ödeneğinin karşılanacak olması, fonun dayanma müddetini sorgulatıyor. İşsiz sayısı varsayımı olarak 9 milyona yaklaştı. Bütün bunlar 2020’nin IMF’nin yüzde 3’lük küçülme iddiasını teyit etmektedir.

İLAÇ BULUNSA DA BUNALIM ERKEN BİTMEYECEK

* Bu birebir devirde yerkürenin bir bunalımı olduğundan, oradan yahut içeriden gelecek bir ilaç yahut aşıyla aksine çevrilmesi kısa müddette mümkün gözükmemektedir.

TÜRKİYE İÇİN KURTULUŞ REÇETESİ

* Türkiye Iktisadı temel mallardaki üretimini ve kendi niteliklerini tekrar kıymetlendirerek yerküre iktisadına ahenk sağlayabilir. Kapital girişine dayalı büyüme modeli sıkıntılıdır.

* Ulusal sanayi planı yaparak, bu planları yapacak kurumsal mekanizmayı (DPT gibi) tekrar organiz ederek, işsizliğe deva üretilebilir. Bilişim, tarım (kooperatifleşmeyi güçlendirerek), e-ticaret üzere sektörel teşviklerle devletin öncülüğünde tekrar iktisat ayağa kaldırılabilir. Bu yine yapılanmanın ön koşulu siyasetten geçmektedir.

HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ KABUL EDİLMELİ

* Meclisin tekrar eski işlevine dönmesi, yarı başkanlığa dönük bir revizyon, adalet ve hukukun üstünlüğünün kabul edilmesi çok lakin çok kıymetli. Yasama, yürütme ve yargı bağımsızlığı tekrar kurularak, iktisadın ivme kazanması sağlanabilir.

* Neoliberalizmin bilakis servet ve gelir eşitsiliğine deva üretecek, ekolojik meselelere müsait sanayi ve ziraî planlama yaparak, tekelleşmeyi KOBİ’ler lehine dizginleyerek, kamu müdahalesini kâr ve verimlilik anlayışının üstünde hak ve barışın temelini oluşturma için kullanmak ve artık emekten yana siyasetleri devreye sokmak kurtuluş reçetesinin ön hazırlığıdır.

Şehriban Kıraç/Cumhuriyet

ZİYARETÇİ YORUMLARI - 0 YORUM

Henüz yorum yapılmamış.